Primer (2004) – Zamanda Yolculuk, Zaman ve İnsanın Benlik Çatışması

Shane Carruth’un hem yönetip hem oynadığı Primer (2004), düşük bütçesine rağmen sinema tarihindeki en karmaşık ve etkileyici zaman yolculuğu filmlerinden biri desem yanlış olmaz. Film, zaman yolculuğu yapabilecekleri bir kapsül icat eden iki arkadaşın birbirlerinden habersiz yaptıkları her yolculukta, yarattıkları yeni olasılıklar ve çoklu evrenler arasındaki psikolojik çıkmazlarını konu ediyor.

Film, teknolojinin rastlantısal keşiflerle nasıl kontrolden çıkabileceğini ve insan ilişkilerinin zamanın ağırlığı altında nasıl parçalandığını oldukça realist anlattığından, düşük bütçeli olmasının bir önemi kalmıyor. Ben de Primer’i ilk izlediğimde basit bir yapım olarak lagılamıştım, çekimler ve yerle çok kısıtlı gelmişti fakat film bitince, yapımın zaman yolculuğu, paralel evrenler, konusunun da ötesinde bir varlık sorununa işaret etiğinin farkına vardım. Eğer zamanda yolculuk konusunu seviyorsanız bu filmi listenize eklemelisiniz. Karmaşıklık ve paradokslar sizi çıldırtacak. Teknik bilgiler IMDb sayfasına da bakabilirsiniz.

Ben filmden etkilendiğim yerleri yazacağım. Amacım felsefi bir not düşmek. Zamanda yolculuk temalı filmler benim ilgi alanım desem yalan olmaz. Zaman ve benlik konusu ilgimi çekiyor. Şimdi film ne anlatıyor, konusu ve felsefi altyapısı nedir bu sorularda yanıt arayalım.

🎁 Küratör Önerim: Zaman yolculuğu kataloğu

Primer (2004) Konusu ve Özeti

Özellikle sebep-sonuç ilişkisi; zaman döngüleri; paradokslar ve zamanın doğrusal hareketi ve gerçeklik algısı hakkında önceden bilimsel ve felsefi bir şeyler bilmek gerekli. Tabii ki film anlamsız ya da işe yaramaz değil. Sadece meraklısına ve konudan anlayana yapılmış bir film. Popüler bilim okuması yapan izleyici filmden zevk alacak, bundan eminim. Filmi anlamak için aslında sadece dikkat etmemiz yeterli.

Film, 2004 yapım. Görüntü çok farklı yani amatör bir yapım gibi görünebilir. Ama konu ve işleyiş hiç de amatörce değil. Etik sınırları zorlayan, insanın hırslarını ve bencilliğini her durumda nasıl kullanın da bir özeti gibi olan yapımda, Aron ve Abe yaptıkları zaman makinesi kapsülü ile geleceğe giderek borsadan para kazanırlar. Tabii ki zamanda yer değiştirmelerinde kedilerinin klonlarını yani izlerini bırakırlar. Asıl ve kopyalar arasında yaşanan bir çatışma olsa da parçaları izleyicinin birleştirmesi gerekiyor. 

Filmde her klonla çatışma bir nevi insanın kendi kendiyle çatışmasını simgeliyor. İnsan sürekli bir varoluş içindedir, her bir deneyim, izlenim bizi farklı bir insana evirir. Aslında iki arkadaş kendilerinin eski versiyonları ile çatışırken, eski deneyimleri ile eski kimlikleriyle de savaşırlar. Onlar bunun farkında değildir. 

Abe, ayrıca kendi kapsülünü yaparak gizlice tekrar geçmişe yolculuk yapar. Çoğalan kopyalar, değiştirilen geçmiş işleri içinden çıkılmaz hale sokacaktır. Her zaman yolculuğu filminde olduğu gibi Primer’de de nedensellik sorunu var. İlk sebep neydi? Zaman çizgileri her değiştiğinde bir öncekinde yaşananlar hiç yaşanmadığına göre ilk olaylar zaman yaşandı? İşte zaman yolculuğunun felsefi sorunlarından sadece 3 tanesiydi bunlar. Filmde de bu tür felsefi sorunları bulacaksınız.

Ayrıca film bana göre sadakat, güven, dostluk kavramlarını da içeriyor. Arkadaşlar arasındaki sadakatsizlik, birbirlerinden gerçekleri saklama ve belki de bencillik karmaşaya neden oluyor. İki karakter de birbirinin arkasından iş çeviriyor.

Film İncelemesi ve Yorumum

Primer (Kapsül) filmi ne anlatıyor? Bu sorunun yanıtını, felsefi altyapısını ve zamanda yolculuk, benlik ve varlık üzerine bir inceleme yapacağım. Bu düşünceler ayrıca benim varlık anlayışımı da yansıtıyor olacak.

Filmde matematik formüller, diyagramlar gibi matematik denklemlerden söz ediliyor. Zaman felsefesi özellikle karmaşıktır. A noktasından B noktasına zamanda ilerleyen nesneyi, makine tekrar A gönderir. Mühendis arkadaşlar, B noktasında kapsülden ayrılıp, tekrar kapsüle girip ilk zamana geri dönmeyi başarırlar. Bu keşif ile makinenin daha büyüğünü yapan arkadaşlar bu kapsül makinelerde zamanda yer değiştirir giderler. Bu sıkıcı teknik detaylar bana göre filmin önemsiz detayları.

Zamandaki her hareketlerinde birer kopyalarını da çıkarırlar. Her kopya tekrar kapsüle girerek yaptıkları zaman atlamalarında tekrar kendi kopyalarını oluştururlar. Yani her zaman çizgisinde, her döngüde arkadaşlar gölgelerini oluştururlar. Bu zaman atlamalarını içe içe girmiş halkalar gibi düşünebiliriz.

Aslında makine hareketsizdir. Makine bir nevi kapsülün entropisini sabit tutar. Fakat filmde kapsülün tam olarak nasıl çalıştığını anlamak imkansız; zaten gerekli olduğunu da düşünmüyorum. Makinenin entropiyi sabit tutar demiştim ya bunu dışarıdaki zaman akışından etkilenmeyerek yapar, bu şu anki termodinamik yasalara göre olanaksızdır.

Zamanda her hareket (tıpkı Time Crimes, Suç Zamanı’nda olduğu gibi) Her bağımsız kopya ve Abe kendi özel makinesi ile zamanda her yer değiştirmesinde aynı zaman çizgisinde üst üste binmiş kopyalar kopya olacaktır. Hepsi de birbirinden saklanacak ya da Abe hepsini öldürecektir. Bu aslında bilim kurgudan çok dramatik bir temadır. İnsanın varlık ve yaşamda kalma güdüsünü gösterir. En azından ben öyle yorumladım. Aslında bu kopyalara bölünme olayını Synchronicity (2015) filminde de gördük.

Kısa Bir Felsefi Yorum

Benim dikkatimi çeken zamanın aslında neden sonuçtan bağımsız olduğu. nedenleri sonuçlara bağlayan bizim zihnimiz, olaylara anlam veren de biziz. Abe, aslında zamana yayılmış olarak gözüken kendi benliklerini, kendi bilinçlerini, kendi varlıklarını öldürür. Aslında hepsi farklı bir bilinç gibi gözükse de zamanı ileriye doğru bir çizgi gibi algılayan insan zihnin bir oyunudur: bütün kopyaları.

Bilinç de zamanla değişir. her zaman değişiminde farklı bir bilinç edinirler. Zaman, kesin bir nedensellikten çok insan zihnindeki izlenimler bütünüdür. İki arkadaşın tek gördüğü bu karmaşık izlenimler demetidir ve bunu anlamlandırmazlar kavga ederler. Filmde, zamanda yolculuktan çok bir varoluş sancısı var. Bu da karakterlerin yaşamı anlamlandırma konusundaki çarpık düşüncelerinden kaynaklanıyor.

Düşünün, bir yıl önceki siz şu anki siz değilsiniz? Düşüncelerinizle, algılarınızla o siz, siz değilseniz şu anki benliğinizi nasıl yorumlayacaksınız? Sürekli değişen algılar ve sürekli değişen varlık yığınıyız. Biz anda, bilincin anlık algısında varız. Abel ve Aaron kendi bilinçleriyle anın dışına taşan varlıklarıyla savaşa girişmiştir. Belki Hume ve Bergson felsefesini iyi bilen felsefe tarihçileri daha iyi bir yorum yazar. Benim aklıma bunlar geldi.

Zaman Döngüleri ve Paralel Evrenler

Filmde başlangıçtan beri aslında hepsi kopya olabilir. Filmde partideki silahlı saldırıyı engellemek, borsadan para kazanmak için yapılan her zaman yolculuğu aslında birbirinden bağımsız olarak farklı zaman çizgilerindeki kopyaları etkiler. Yani bir kopya borsada zengin olurken diğeri olmayacaktır. Filmde konunun anlatılış biçimi çok karmaşık ve tabii ki yetersiz. 

Filmde kopyaların yaptıkları eylemlerin etkilerini görmek de imkansız. Sonuçların sebeplerden önce gelmesi konusu ve felsefi yorum için Tenet filmini izlemelisiniz. Buraya dokunarak Tenet filmine ulaşabilirsiniz. Yukarıdaki felsefi yorumda kısaca bahsettiğimden burada tekrar etmeyeyim. Filmi varlık-zaman-bilinç ekseninde izlemeliyiz.

Nedensellik sorunu zamanda yolculuğun en büyük çelişkisidir. Kim kimin nedenidir? İlk neden hangisidir? Filmde yine bu sorunun cevabını arayacak alan olan izleyiciyi zor anlar bekliyor. Kapsüllere birbirlerinden habersiz giren arkadaşlar, artık onlarca kopyaları ile karşılaşırlar. Farklı zaman çizgilerinde farklı kişililere bölünen arkadaşlar artık kendilerine tuzak kuracaktır. 

Time Crimes – Suç Zamanı, adlı filmde kopyalara ayrılmak ve her kopyanın kendi ile mücadelesi daha anlaşılır konu edilir. Yine Geleceğe Dönüş film üçlemesinde Dr. Brown, Marty McFly’ı geçmişe iki defa gönderir. Aynı zaman diliminde iki tane Marty McFly vaar olur biri gölge diğeri asıldır. Eski yani ilk zaman yolculuğu yapan gölge, ikinci asıldır. 

Zaman Hegelci bir izlenim midir, yoksa Hume’cu bir süreç midir? Bu da tüm zamanda yolculuk yapımlarında sorduğum sorulardan.