Enkheiridion Epiktetos, Konusu Alınıtılar: Stoacılığın Temelleri. İmparatorluk ya da Roma Stoa felsefesinin en önemli temsilcilerinden biri olan Epiktetos’un bilinen ikinci yapıtıdır. Epiktetos Sroacı felsefeciler arasında yer alır yapıtlarını kendisi kaleme almamıştır. Seneca, Musonius Rufusi Marcus Aurelius de diğer Roma dönemi yani üçüncü dönem stoacılardandır. Kitabı kaleme alan Epiktetos’un öğrencisi Arrianus’tur. Yapıtın 104-107 yılları arasında yazıldığı tahmin ediliyor.
✅📚 Küratör önerisi: Daha fazla okumaya değer kitap burada
Enkheiridion ne demek? Stoacılığın Temelleri ve Kuralları
Elde, tutulan, elde bulunan, hançer, kulp gibi anlamlara da gelen keli ayrıca araç, el kitabı anlamına dsa gelir. Kitabın adı “rehber” anlamına gelmektedir.
Epiktetos, Enkhiridion, yapıtında ahlak, ruh ve beden; ölüm, yaşam üzerine özellikle duruyor. Kitap, kısa ve öz bir şekilde Stoacı prensipleri anlatır ve okuyuculara yaşamlarını daha iyi yönetmelerine yardımcı olur. Epiktetos, özgür iradenin önemini vurguluyor ve kişinin zihinsel tutumunu kontrol etme gücünü de inceden inceye anlatıyor. Bunlar gerçekten de Stoa felsefesinin temel öğretileri.
Enkhiridion 53 (fragman) bölümden oluşuyor. Epiktetos, ilk fragmanlarda insanların doğal olarak kontrol edemedikleri şeyler ve kontrol edebilecekleri şeyler arasındaki ayrımı vurgulanıyor ki bu fragmanlar fena değil. Gerçekten de insanın elinde olmayan ver asla elde edemeyeceği şeylere öykünmesi bazen onun ahlakını bile bozar.
Epiktetos’a göre, insanlar sadece düşüncelerini ve tepkilerini kontrol edebilirler; dış etkenler üzerindeki kontrol tamamen onların ötesindedir. Bu nedenle, mutluluk ve iç huzur, kişinin içsel duruşuyla, dış koşulların kontrolüne değil, kabul edilmesi gereken şeylerin farkındalığıyla elde edilir.
Enkhiridion, yaşamın kaçınılmaz zorlukları ve hatta acılarla başa çıkmak için pratik rehberlik sunmaya da çalışıyor. Epiktetos, insanların dış dünyadaki olaylara değil, kendi tepkilerine odaklanmaları gerektiğini anlatıyor. Bu kısmen iyi, çünkü insanın psikolojisi ve yaşamı kavrayışı bazen huzurunu bozacak düzeyde olabiliyor. Peki bütün bu Stoacı söylemler, kişinin içsel huzurunu sağlayarak ve rasyonel düşünceyi teşvik ederek duygusal zorlukları aşmasına yardımcı olur mu derseniz bundan şüpheliyim. Kitap için bir “rehber” demek istemem ki bana göre öyle değil.
Kitap aynı zamanda Stoacı etik felsefesinin temel kavramlarını da içeriyor. Özellikle de erdem, dürüstlük ve doğruluk gibi kavramlar üzerinde duruyor ki bu kavramları günümüzde de tartılıyoruz. Burada çok fazla açıklama yapmaya gerek yok bence. Epiktetos, kişinin içsel erdemlerini geliştirmesinin ve doğru davranışlar sergilemesinin önemini vurguluyor ama bunu Epiktetos’un yöntemleri ile elde etmek bana göre pek olası değil. Özellikle “erdem” Epiktetos için oldukça önemli. Roma dönemi Stoacı filozoflar (felsefeciler) devletçi ve toplumun devleti ile kendisi ile olduğu kadar barışık olmasını öğütlüyor. “Bireysel istekleri baskıla geç” gibi bir düşünceyi de kabul etmemek gerek.
Enkheiridion, okuyuculara Stoacı felsefenin temel ilkelerini anlamaları ve günlük yaşamlarında uygulamaları için kısa ve öz bir rehber sunuyor. Ama bu kitaptaki her yazılanı sorgusuz kabul edeceğim anlamına da gelmiyordu. Bu kitap, iç huzur ve mutluluğun ancak kişinin kendi düşünceleri ve eylemleri üzerindeki kontrolünü sağlayarak elde edilebileceğini öne sürüyor. Bence bu düşünce yaz çok doğru ve modern psikoloji ile de örtüştüğünü düşünüyorum.
Epiktetos Kimdir?
Epictetus ya da Epiktetos MS 50-125/130 yılları arasında yaşamış, en ünlü ve en önemli Roma dönemi felsefecisidir. Dört bütük Roma Stoacısı arasındadır. Yaşamına köle olarak bağlayan Epiktetetos, yaşamının büyük bölümünde köle olarak yaşamıştır. Evinde yatacağı yataktan başka bir şeyi olmayan Epiktetetos’un tek ayağının topla olduğuda bilinir. Yazılı bir yapıtı olmayan Epikttetos’un öğretilerini öğrencisi Arrianus günümüze taşımıştır.
Eleştirim, Kitap Okunur mu?
Aslına bakılırsa “Stoacılık” benim ilgi alanım değil. Açıkçası sevmem de. Özellikle yaşamını köle olarak geçirmiş Epiktetetos, bütün sistemini adeta kölelik felsefesi üzerine kurmuş. Özellikle daha az ile kanaat; dış dünyaya kapalı sürekli şükreden bir kişilik karşıma çıkıyor. İnsanı eylemsizliğe ve elindeki azla yetinmeye belki de başkaldırmamaya yönlendiriyor. Bu bakımdan sevilecek bir yanı yok.
Ama şunu da belirteyim ki genel olarak insan bir huzur ve memnuniyet halinde olmalı. Sürekli huzursuz, tedirgin, gözü hep yükseklerde, elindekilerin kıymetini bilmeyen bir psikolojik bunalımdan söz etmiyorum. Bu yazdıklarım zaten sağlıklı bir psikoloji için gerekli ve Stoacılıkla da ilgisi yoktur. İçsel huzuru sağlamak için insanın kendisini sürekli baskılaması, mahrum bırakması felsefesine karşıyım. Zaten yaşamı boyunca köle olarak yaşamış Epiktetos hep bize “köle ahlakını” aşılıyor gibi.
Kısacası adaleti, sosyal eşitliği ve bireysel başarıyı belki de ilerlemeyi Stoacılık ile başarmak bana göre olanaksız. Tarihin ve yaşamın kısacası varoluşun diyalektiği Stoacılık ile tıkanır. Bu felsefe bana göre, sorgulamayan, hakkını aramayan sürekli kendi içene kapalı bir insan yaratmaya daha çok yakın. Neyse buradan itibaren siyasete, ahlaka da girmemiz gerekecek ama o da benim işim değil.
Kitap okunur mu derseniz? Okunur derim.
