Stefan Zweig‘in Satranç romanı okunması gereken edebiyat başyapıtlarından biridir. Ülkemizde özellikle bir Zweig akımı var. Bu biraz da yayıncıların reklamı, sosyal medya övgüleri ile popüler oldu. Hakkını yememek gerek çok güzel novella ve biyografi yazarı. Ama biz de çok abarttık. Her öyküsü için ince ince kitaplar basıldı, bu biraz gereksizdi.
Stefan Zweig bu romanı karısı ile intihar etmeden hemen önce bitirmiştir. İkinci Dünya Savaşın’dan uzaklara Meksika’ya kaçan yazar her ne kadar uzaklarda olsa da Hitler ve Gestapo zulmünün haberlerini aldıkça umutsuzluğa kapılarak karısı ile birlikte intihar eder. Romanda Dr. B karakterinin ağzından Gestapo zulmünü, savaş ortamını ve o zihinsel çatışmayı çok iyi anlatır. Aslında Dr. B, bir nevi yazarın kendisidir.
Roman, çok iyi psikolojik tahliller, akıl oyunları; insanı yormayan nefis betimlemeler içeriyor. Özellikle romanın sonunda bir üçkağıtçının teşhir edileceğini sanan okur yanılıyor. Kötü oyunu kazanıyor. Dr. B’nin savaş yıllarını, Gestapo‘nun eline geçmesini ve bir otel odasında sorguya çekilmek için bekletilmesi yanında aklın insan oynadığı oyunları da getiriyor. Savaş psikolojisi, mahkum psikoloji romanın kısacık sayfalarında etkileyici bir biçimde anlatılıyor.
✅ Küratör Önerim: Sizi yeni keşiflere çıkarak kitaplar
Satranç Yorumu Konusu Özeti Stefan Zweig
Kitapta özellikle aşağıda özette de yazacağım gibi Dr. B’yi satrancın nasıl değiştirdiği önemli. Dr. B’nin çaldığı satranç kitabı esaret altındaki düşüncelerini Gestapo’nun zulmünden kurtarmak için zihninde yeni yollar açar. Satranç artık bir kurtarıcıdır.
Bir gemi yolculuğuna çıkan Czentovic, dünya satranç şampiyonudur. Gemide tanınması üzere kendisine satranç turnuvası önerilir. 250$ karşılığında satranç partisini kabul eden Czentovic, her turnuvayı alırken, ukala; kibirli duruşuyla herkesi ezip geçerken Dr. B adında eski bir siyasi mahkum olan şampiyonun bir açığını yakalar. Aslında onun bir üçkağıtçı olduğunu anlar.
Ana Teması, İncelemesi
New York’tan Buenos Aires’e hareket edecek olan yolcu gemisinde dünya satranç şampiyonu Czentovic, bütün kibirli tavrı ve insanlara uzaktan tavırları ile geminin gözdesidir. Herkes onunla röportaj yapmak ve satranç oynamak ister. Romanın adı bilinmeyen anlatıcısı ve satranç oynadığı McConnor eşliğinde bu gizemli dünya şampiyonunu 250$ karşılığında turnuvaya razı ederler. Her defasında satrancı kazanan şampiyonla tekrar bir rövanş isterler.
Rövanş maçında McConnor tam hamle yapacakken Dr. B araya girer ve doğru hamleleri söyler. Aslında bu oyunun sahibinin ünlü bir satranç üstadının kurduğu oyuna çok benzediğini söyler. Dr. B, savaş sonrası Nazi baskısı ve zulmü altında esarete sorgulanırken çaldığı bir kitaptan bahseder. Kitap satranç kitabıdır.
Dr. B. kitabında dünyanın en iyi kurgulanmış 150 satranç oyunun anlatıldığını görür. Kitaptakileri zihninde imgeleyerek bütün oyunları ezberler. Böylelikle hem bir otel odasında, Gestapo zulmü altında zihnine yeni yollar açmış ve zihnen bedenen sorgulamaya ve psikolojik baskılara direnmiştir.
Dr. B gemide oynanan bütün oyunların bu kitaptan alma olduğunu anlar ve dünya şampiyonu ile bir satranç partisi düzenler. Czentovic yine kitaptan alınma bir oyunla karşısındadır… Dr. B’nin çaldığı kitabın satranç kitabı olduğunu anlaması ve odasındaki psikolojik gelgitlerini okurken yer yer kitabı bırakıp müzik dinledim.
Çünkü bazı bölümler öyle doyurucu ki kitabı bırakmak gerekti. Anlatımın ve öykünün doruk noktasının verdiği zevk bitmesin diye de ara veriyor olabilirdim, bilmiyorum.
🍭“… etrafımdaki hiçliği hiçe indirgeyen bir etkinlikti, yüz elli turnuva oyunuyla birlikte elimde zamanın ve mekanın baskısına karşı mucizevi bir silah geçmişti.” Sayfa 50
Satranç (Schachnovelle – Chess Story – Movie) 2021 Filmi
Satranç (Schachnovelle – Chess Story – Movie) 2021 filmi romanın en son beyazperde uyarlaması. Film, romandaki anlatımı, gizemi ve özellikle Gestapo hapishanelerindeki o gerilimi izleyicisine hissettiremiyor. Filmde izleyicinin Netflix dizilerinden çok iyi tanıdığı Oliver Masucci, Dr. Josef Bartok rolünde.
Kitap bilgileri
Yapıt, insan zihninin yalnızlık ve baskı altında nasıl parçalanabileceğini, satranç oyunu üzerinden anlatan psikolojik bir yüzleşme hikâyesidir. Zweig, akıl ile delilik arasındaki ince çizgiyi sade ama sarsıcı bir dille anlatıyor hem de 72 sayfada. 2 saatte bitecek ama etkisi uzun sürecek bir kitap. Yayıncı: İş Bankası Kültür Yayınları, ben bu yayıncıdan okudum. İlk Yayın Tarihi: 1942 baştada da dediğim gibi ölmeden hemen önce yayımlanan kitabı. Schachnovelle harikadır. Zaten Zweig insan psikolojisinin derinliklerine inmeyi çok iyi bilir. Ayrıca kişisel bir arınma değişim öyküsü olan Olağanüstü Bir Gece için buraya kesinlikle bakın.
