Olağanüstü Bir Gece Stefan Zweig öykülerinden biri. Ülkemizde artık yayıncılar kaliteyi o dar bozdu ki adeta “Zweig çöplüğü” oluştu. Onlarca minik minik kitaplar, her öykü için bir kitap basılmaya başladı. Popüler kültürün bu dayatmasını bir kenara bırakınca evet, Zweig iyi bir öykü yazarı insan psikolojisinin derinlerine, erişilmez yerlerine inmeyi başarıyor.
Bu uzun öyküde, Her şeyden bıkmış, soyutlanmış bir aristokrat… Her şeye sahip ama duygusuz, tepkisiz, yaşamdan zevk alamaz bir hale gelen burjuvanın gözdesi adamdan geriye kalanları bir çırpıda okudum.
Yaşama, insanın iç dünyasına; evrene, varlığa ve yokluğa dokunan o kadar güzel kitaplar var ki! Ayda en azından bir defa olsun yaşama dokunabilen, zavallı iç dünyamızı teselli edecek; bizi karanlıktan aydınlığa çıkaracak kitapları okumamız gerekiyor. Şimdi öyküye geçelim. Umarım çok abartmadım.
✅ Küratör Önerim: Sizi yeni keşiflere çıkarak kitaplar
Olağanüstü Bir Gece Kitap Konusu ve Özeti
Yaşamdan hiçbir haz alamayan, bütün insani duygularını kaybetmiş burjuva Baron Friedrich Michael von R. savaşta ölür. Yaşamını, duygularını nasıl yitirdiğini; duygularını ve insani heyecanları nasıl kazandığını Olağanüstü Bir Gece başlığı ile yazar. Kendinden geri kalan ve yazı masasının üstünde duran paketin içindeki sayfalara ailesi inanmaz.
Burjuvanın en seçkin bireyi böyle basit, burjuva sınıfının asla tenezzül etmeyeceği şeyleri yapmayacaktır. Her tülü insani duygularını, heyecanını, şehvetini yitirmiştir. Baron, dış dünyaya karşı ilgisizdir. Diğer insanların duygularını anlamakta zorluk çeker. Ama her şey 36 yaşında 7 Haziran 1913 yılında bir fayton kiralayıp, burjuvanın katıldığı at yarışlarına gitmesi ile değişecektir.
Psikolojik değişim ve içsel uyanış
Baron Friedrich Michael von R.’nin olağanüstü bir gece olarak adlandırdığı 7 Haziran 1913 gecesinde büyük bir değişim yaşar. Yaşama, kendine karşı duygusuz, tepkisiz bir halde kiraladığı fayton ile “yarışlara” gider. Orada bütün duygusuzluğu ve tepkisizliği ile etrafı seyretmeye başlar.
Bir kadına gözü takılır. Ortamda herkes birbirini etkilemenin, kadınlar erkeklere çekici gelmenin; arkadaşlar birbirleri ile sohbet etmenin peşindedir. Baron, yüzlerini ve jetlerini; birbirlerine olan bütün tavırlarını ezbere bildiği burjuva mekanından sıkılmıştır. Kibirli, yüksek sesle konuşan burjuvalar…
Bu esnada birbirlerini süzdükleri kadının yanına şişman, biçimsiz bir adam yaklaşır. Adam kadının kocasıdır. Yarışlar başlamak üzeredir. Baron, adamdan o kadar tiksinir ki kalabalık arasında adama çarpar. Elindeki yarış fişlerini düşüren adam sadece mavi fişi bulamaz. Mavi fişi ayağının altında saklayan Baron, fişi daha sonra alır.
Mavi fiş kazanan atın fişidir. Baron burjuva takımına yakışmayan bu hırsızlık sayılacak alalede hareket karşısında ne yapacağını şaşırır. Bu parayla tekrar bahis oynar ve 600 kron kazanır. Bu çalıntı para ile ne yapacağını düşünürken, kendine kızarken, bulunduğu sosyal tabakaya yakışmayan hareketinden tiksinir.
Tekrar faytona atlayıp kenar mahallelerden birindeki sirke gider. Burada bir burjuvaya yakışmayacak mekanlar, sokak fahişeleri, dilenciler her yerdedir. Fakat, sirkte de içki içmek için oturduğu yerde de kimse onunla konuşmaz. Girdiği mekandakilere tedirginlikle ondan uzaklaşır. Çünkü bir burjuva sınıfına ait insandan kaçarlar.
Burada bir fahişe ve iki pezevenkle gecenin karanlığında kendini tehdit eden suç içeren bir olayın içerisine girer. Ait olduğu kesimin normları ve kalıplarının dışına çıkmayı başarır. O gece yani olağanüstü gece ona, günah, sevap; korku, suç; onur gibi kavramları hatırlatır. Donuk, zevksiz, buz gibi yaşamı için yeni anlam bulmuştur. Suçun, dehşetin, basitliğin, derinliklerinde yeni bir şeyler bulur. Zevk için hırsızlık yaptığı için artık kendini üstün, faziletli görmez. Kendini takip eden ve parasını belki de canını almak isteyen iki pezevenk ve fahişeden bir farkı olmadığını düşünür.
Fahişe cılız koluyla Baronun koluna girip onu karanlık ağaçlık alana sürüklüyordu. Kadının bu hareketi, yani kendisine ihtiyaç duyması aradığı şeydi. Yaşamında kimse onu aramıyor belki de gerçekten önemsemiyordu.
Öykünün İncelemesi ve Ana teması
Bu olağanüstü gecede kapanmış, her şeyden elini çekmiş ruhu; donmuş düşünceleri ve insanlığı yeniden canlanan Baron artık iyi yanı ile kötü yanları ile insan olmanın tadını çıkarabilecektir. Günahıyla, sevabıyla, iyisiyle, kötüsüyle kendini bulmuştur. Ait olduğu sınıfın baskısından ve tek düzeliğinden; ahlaki normlarından kurtulmuştur. Artık bir yıl önceki kendi değildir. Kendini bulmuş ve kendi içindeki insanı anlamıştır. Baron bir yıl sonraki savaşta şehit düşer.
Öyküden gerçeğe gelirsek, yaşam insan niçin bir değişim bir gelişim değil midir? Bilincimiz, öz kimliğimiz her an değişir. İnsan gelişimini bilinç ekseninde tammalar. Zihinsel kavrayımız yaşam yapbozunda (puzzle) kendine bir yer buluyorsa o zaman insan varlık denilen bu garipliği çözmüş demektir. Öyküdeki Baron da kişisel ve zihinsel bir aydınlanma değil ayrıca diğer insanların gerçekliğiyle de iletişim kurmuştur. Yaşam bütünün bir parçası olmayan yüksek sosyete benliğini atınca artık Baron kendini yaşam resminin içinde bulur, yapbozun bir taşıdır o da…
Geriye herkesin okumasını ve bu değişikliğe tanık olmasını istediği yazılarını bırakır. Ailesi bu yazılanların birer kurgu olduğuna inanır. Çünkü burjuva sınıfından biri böyle düşünemez ve bu fiilleri asla yapamaz. Dönüşüm bir kodaman için sadece lüks ve dünyanın kaynaklarını kendileri için kullanmaktan ibarettir.
Aslında hepimiz kendi dünyamıza, tartışılmaz doğrularımız ve kalıplaşan düşüncelerimiz ile tıkanıp kalıyoruz. Çoğumuz heyecanımızı yitirmiş durumdayız. Yaşama tepkisiz gözlerle bakıyoruz. Kaçımız kendimizi bulduk? Yaşamın sadece bizim yaşadıklarımızdan ibaret olduğunu sandığımız bir gerçek. Kendi sosyal sınıfımız dışına çıkan her şeye karşı donuk ve tepkisiz durumdayız.
Kendi inançlarımız dışındaki her şeye düşmanız. Yaşamı bir bütün olarak; her bir insanı da ayrı bir dünya, ayrı bir yaşam, kişilik olarak görmüyoruz. Herkesi kendimize benzetmeye çabalıyoruz. Zamanla etrafımızda sadece bize benzeyen yüzlerle karşılaşıyoruz. Farklılık yok, yenilik yok… Her gün aynada kendi yüzümüzü izliyoruz. Kendi yansımasına âşık olan Echo gibiyiz. Farklı ve yeni olan her şeye de zamanla düşman oluyoruz… Belki de kendini bulmak aslında her kesi bulmaktır. Yaşamayı bulmaktır.
Kitap bilgileri
Olağanüstü Bir Gece – Stefan Zweig’in insan psikolojisinin derinliklerine daldığı öyküsü. Burjuvanın gözdesi bir Baron, uyanış ve kişisel bir dönüşmüm yaşar. Bu onun için insanı ve yaşamı anlamaktır ama içinde bulunduğu burjuva sosyetesi için bu durum kendini bulmaktan çok bir düşüştür. Uzun öykü 80 sayfa ve çok akıcı. Hafta sonu okuyup bitirirsiniz. Ben Yayıncı olarak: İş Bankası Kültür Yayınları baskısından okudum. Orijinal adı Die Mondscheingasse ve İlk yayın tarihi 1922 olan uzun öykü günümüzde neden hala okunur durumda diye soracak olursanız: insan bilinciyle, zihniyle, davranışlarıyla hala aynı. Hala içsel gelişiminizi, kapsayıcı bir yaşam kültürü edinemedik.
Zweig insan psikolojisinin ve çıkmazlarının, karanlık zihinsel koridorlarının kapısını açıp, bizi içeriye alıyor. Değişmek için çok çabalamaya gerek yok, bir kıvılcım yeter. Yeterki insan değişmek istesin. Biz kimseyi değiştiremeyiz, değişim kişisel bir aydınlanmadır. Unutmadan diğer Zweig uzun öyküsü olan Satranç için hazırladığım sayfa da burada.
